Bawełna, samowary i Sartowie. Muzułmańskie okrainy carskiej Rosji 1795-1916

Dni imperiów i sfer wpływów dobiegły końca mówił w Warszawie Barack Obama, mając oczywiście na myśli Rosję i zapewne słynne stwierdzenie Putina o największej tragedii geopolitycznej końca XX w. Początki owego myślenia geopolitycznego sięgają korzeniami XIX stulecia, kiedy to Rosji carskiej udało się podbić słabe chanaty muzułmańskie na Zakaukaziu i w Azji Środkowej.

• I tak się wewnętrznie reformowało, że doszło aż nad Araks i Amu-darię.
• Jakoś tak wyszło.
• W Londynie z nerwów obgryzano paznokcie.
• Wejdą do Indii, czy nie wejdą?
• Nie weszli.

Te ostatnie, nota bene, wtedy, kiedy państwo rosyjskie miało się reformować wewnętrznie. Wtedy to właśnie ukształtował się świat pojęć, wyobrażeń, a nawet pewnej specyficznej mentalności Wielkiej Gry, która odżyła w nieco zmienionej formie podczas zimnej wojny, a i dziś ma się całkiem dobrze.

• Co z niej wyszło?
• Szkoda mówić.
• Wpadka goniła wpadkę.
• Tak, carscy wysłannicy nie wszystko zdążyli popsuć.
• To też trzeba umieć.
• A czego nie zdołali zniszczyć, za to już bardziej metodycznie wezmą się bolszewicy.

Okrucieństwo podbojów i strach podbitych miały zapewnić spokój, stabilizację i pozwolić na realizację misji cywilizacyjnej. Uderzające jest jednak, jak wiele z tego kolonialnego eksperymentu carskiej, ale tej petersbursko-oświeconej, Rosji zostało w Związku Sowieckim...

• O tym wszystkim jest właśnie ta książka.

A jeśli cokolwiek przydarzyło się dobrego, to głównie za sprawą wszelkiej maści podejrzanych i odmieńców: sekciarzy, obcych kolonistów, dysydentów religijnych, Tatarów, Ormian, Żydów, Polaków, rodzimej inteligencji... Nikt nie zrozumie dobrze Rosji w Europie, dopóki nie zobaczy jej w Azji jak stwierdził jeden z angielskich obserwatorów rosyjskiego pochodu ku wrotom Indii.