Dwa bieguny

Wspaniała, aktualna w swej wymowie powieść. Narratorem jest pochodzący z warszawskich elit dekadent, który poznaje „dziką” (taki zresztą powieść pierwotnie miała tytuł), młodą kobietę, Sewerynę.

Przyjechała do Warszawy po dobre rady – przekonana, że zamieszkujący stolicę pisarze i dziennikarze staną się dla niej drogowskazem. Chce wiedzieć, jak prowadzić, realizując cele dobra publicznego, majątek, który otrzymała po śmierci brata (zginął – w domyśle – w powstaniu styczniowym).

• Okazuje się jednak, że elity intelektualne czas spędzają głównie na zabawach salonowych.
• Nie w głowie im praca od podstaw, a tym bardziej ograniczanie własnego życia.

• Przyciągają się i odpychają jednocześnie.
• Powieść ta jest w prozie Orzeszkowej wyjątkowa.
• Autorka chlaszcze wielkomiejską inteligencję ironią subtelną, ale celną.

Narrator coraz bardziej fascynuje się Seweryną, ale są przecież tak odlegli, jak dwa bieguny. Ówczesne emancypantki (wcale nieodległe w myśleniu od dzisiejszych feministek) to w jej opisie najwartościowsza część narodu.

• Tylko one potrafią zmienić otaczający je świat, co uważają za swoją misję i powinność.
• Eliza Orzeszkowa jest jedną z najważniejszych pisarek polskich epoki pozytywizmu.

Jej utwory cechuje ogromne wyczucie problemów społecznych — w mowie pogrzebowej Józef Kotarbiński nazwał ją „czującym sercem epoki”.