Publikacja stanowi próbę odpowiedzi na pytanie, czy na wydarzenia roku 1863 można spojrzeć nie z perspektywy klęski powstania, a w kontekście rozwoju idei społeczeństwa obywatelskiego oraz jej zastosowania w praktyce na ziemiach polskich. Jedną z kluczowych przyczyn podjęcia decyzji o wybuchu powstania styczniowego było przekonanie, że społeczeństwo stanowi strukturę zdolną do samodzielnego odzyskania niepodległości na drodze walki zbrojnej.
Doświadczenia lat 1861-1864 stanowiły zatem próbę realizacji idei społeczeństwa obywatelskiego skupionego wokół prowadzonej walki o niepodległość, co więcej - społeczeństwa eksperymentującego, poszukującego coraz bardziej efektywnych działań zmierzających do osiągnięcia celu. Autorka, prezentując model społeczeństwa obywatelskiego, jaki pojawiał się w ideologii i programach politycznych owego czasu, pokazuje też strategie jego realizacji i rolę, którą miał pełnić w odzyskaniu własnej państwowości.
dyskusje o strukturze wewnętrznej społeczeństwa i problemach jej modernizowania, konieczności zmiany, najczęściej radykalnej i nieodwracalnej, o jej zakresie, o wyborze modelu ewolucji społeczeństwa traktowanego jako nieodłączny element działalności politycznej, 3. zagadnienie wzajemnych relacji między rządem a społeczeństwem w ujęciu teoretyków myśli społecznej związanych z Rządem Narodowym, 4.
poszukiwanie źródeł niepowodzeń obywatelskich, a tym samym odpowiedzi na pytanie, z jakiego powodu działania wspólnotowe okazały się nieefektywne, a zatem analiza przyczyn swoistej słabości wspólnoty. W dotychczasowych analizach historii 1863 roku dominowały opinie i oceny formułowane z perspektywy klęski i jej konsekwencji.
Czy tego negatywnego bilansu nie udałoby się zweryfikować poprzez analizy odnoszące się do doświadczeń lat 1861-1864 w kontekście rozwoju idei społeczeństwa obywatelskiego oraz jej zastosowań w praktyce społecznej na ziemiach polskich. Można wyróżnić i opisać liczne zjawiska mające wpływ na kształtowanie wspólnoty narodowej oraz tworzących ją grup społecznych i środowisk regionalnych.
W wydarzeniach lat 1861-1864 widoczne stały się zarówno oznaki upadku nienowoczesnych modeli myślenia, jak i początki nowych. Społeczeństwo połączone zbiorową pamięcią o wspólnej przeszłości życia w państwie wpływającym na bieg dziejów Europy, tworzącym oryginalne rozwiązania ustrojowe z rozbudowaną funkcją parlamentu stanowego, poszukiwało inspiracji do dalszych działań służących zachowaniu tożsamości etnicznej i kulturowej.
Czy ten czas służył także kształtowaniu wspólnoty połączonej dyskusjami o kryteriach ,,bycia" obywatelem, definiowaniu praw i obowiązków, relacji między jednostką a zbiorowością państwową, a w polskim przypadku - także narodową, o tolerancji i wzajemnym szacunku dla odmienności, rozumieniu źródeł i przejawach pluralizmu światopoglądowego, formach i rolach samoorganizacji i modelach samorządu? (Ze Wstępu) Autorka podjęła problem, o którym tu i ówdzie wspominano, ale nikt nie odważył się postawić pytania, na ile wydarzenia z lat 1861-1864 wpłynęły na kształtowanie się społeczeństwa obywatelskiego.
Zagadnienie bardzo trudne, bo w różnych kręgach ideowo-politycznych czasów powstania styczniowego różnie pojmowano i definiowano pojęcie ,,obywatelstwa". Chcąc odpowiedzieć na to pytanie, należało przeanalizować dokumenty władz cywilnych i wojskowych powstania styczniowego, prasę, różnego rodzaju broszury polityczne, pamiętniki itd.
W moim przekonaniu w dotychczasowych badaniach nad powstaniem styczniowym nikt tak skrupulatnie nie przeanalizował prasy, jak zrobiła to właśnie prof. [...\ nikt nie zadał pytania, jak ta prasa definiowała pojęcie ,,obywatela", jakie drogi proponowała, by społeczeństwo polskie stało się społeczeństwem obywatelskim.
Jej ustalenia staną się inspiracją do stawiania kolejnych pytań o wpływ powstania styczniowego na polską myśl polityczną XIX i XX wieku.
