Piłsudski, Dmowski i niepodległość. Osobno, ale razem

Jak Dmowski i Piłsudski wykorzystali w 1918 r szansę na odzyskanie przez Polskę niepodległości. Jak to się stało, że Polska zdołała odzyskać i obronić niepodległość?

• Co było głównym czynnikiem sprawczym?

• Co nie znaczy, że wszystkie są fałszywe.

Niestety odpowiedzi na te pytania najczęściej były i są uzależnione od politycznych preferencji osób zabierających głos w tej sprawie. Tadeusz Kisielewski, politolog, przyznaje rację Romanowi Dmowskiemu, że był to wynik współdziałania wielu czynników, przeważnie od nas niezależnych, korzystnej sytuacji międzynarodowej.

• Dopiero na tle uwarunkowań zewnętrznych można mówić o wkładzie w to dzieło samych Polaków.
• Nigdy by jednak do tego nie doszło, gdyby Polacy nie potrafili wykorzystać tej nadzwyczajnej koniunktury.

• Kwestią otwartą pozostaje ocena, w jakiej mierze im się to udało.

Gdyby mężowie stanu miary Dmowskiego i Piłsudskiego mimo politycznych różnic i osobistych uprzedzeń nie zdecydowali się współpracować. Nie ma natomiast wątpliwości, że nigdy ani wcześniej, ani później Polska nie otrzymała od losu tak nieoczekiwanej i hojnej szansy jak w 1918 roku.