Zapomniane światło

Tę książkę Jakub Deml napisał w gorączce w ciągu kilku nocy w 1934 roku. Po wydaniu została skonfiskowana, a do sprzedaży wróciła dopiero po zaczernieniu „niemoralnych”, erotycznie drażniących fragmentów.

• To wściekły tekst!
• Spowiedź.

• A dziś – pomnik nowoczesnej prozy.
• Deml był poetą i prozaikiem, jednym z najbardziej oryginalnych pisarzy czeskich XX wieku.

Krwawe rozliczenie ze światem, który nie akceptował autora, zresztą z wzajemnością. Z woli rodziców i za namową znanego poety Otokara Březiny – Jakub zaprzyjaźnił się z nim jeszcze przed maturą –został rzymskokatolickim księdzem.

• W 1902 roku ukończył seminarium duchowne w Brnie.

• W wieku 34 lat został zmuszony do przejścia na emeryturę z nakazem zamieszkania w Pradze.
• Na jego życie silny wpływ miały cztery związki z kobietami, które stały się pożywką dla jego twórczości.

Jednak proboszcz, który twierdził, że ksiądz jest psem, a zadaniem psa – szczekać na Pana Boga, nie był do zaakceptowania przez hierarchię kościelną; zwłaszcza na katolickich Morawach, gdzie za karę przenoszono go z parafii do parafii. „Pozorna sensacyjność jest tu jednak sprawą zewnętrzną: istota tych związków opierała się na bliskości myśli, poglądów i celów” – pisze w Historii literatury czeskiej prof.

• Zofia Tarajło-Lipowska.

• Jakub Deml większość swoich dzieł publikował własnym sumptem, w niewielkim nakładzie.
• Zapomniane światło jest książką gatunkowo trudną do określenia.
• Licealiści w Czechach uczą się, że to „bolesny strumień krzyku księdza i poety”.
• Całość jest rozmową Demla z poetą B.M.
• Ptáčkiem, a jednocześnie opowieścią o umieraniu na gruźlicę wiejskiej parafianki Demla oraz polemiką ze światem.
• Książkę bardzo cenił Bohumil Hrabal i uważał ją za idealny zapis strumienia świadomości.

W 1935 roku Deml poznał 18-letnią Marię Rosę Junovą, która zrezygnowała dla niego ze studiów i przez dwadzieścia cztery lata prowadziła mu dom, pomagając w działalności wydawniczej. Pisano o Demlu, że był mściwy i histeryczny, a z przeciwnikami i sprawcami życiowych rozczarowań zawsze rozliczał się bezpardonowo.

• Skutkowało to izolacją pisarza i odwróceniem się od niego przyjaciół.

Jedynym, który został przy nim do końca swych dni, był Březina. W 1931 roku Jakub Deml napisał głośną książkę Moje świadectwo o Otokarze Březinie, która wywołała wojnę między nim a czeskim światem literackim.

• Zapomniane światło to również reakcja na antydemlowską kampanię wielbicieli Březiny.

Zrzucił bowiem metafizycznego poetę z piedestału, pokazując go z nie najlepszej strony, łącznie z jego antysemityzmem – zresztą o własnym też nie zapomniał. Do Zapomnianego światła, którego pierwsze polskie wydanie ukazało się w 2000 roku, dodajemy esej Jindřicha Chalupeckiego z książki o czeskich ekspresjonistach.

• „Przyjaźń Březiny z Demlem była tym mocniejsza, że ukryty był w niej także motyw miłosny – pisze Chalupecký.

• Z nikim Březina nie będzie się czuł tak blisko związany”.

– W życiu Březiny pojawia się młodziutki Jakub Deml, ze swym niemal dziewczęcym wyglądem (Florian w swych dziennikach nazywa go ironicznie »hermafrodytą«), ze swym poetyckim geniuszem i z entuzjastycznym uwielbieniem. Uważał, że Deml był „jednym z tych wspaniałych ludzi, w bliskości których otwierają się ukryte źródła serca i wypowiedzenie wszystkiego – także tego, do czego się nawet przed sobą nie przyznaliśmy”.

• „Po co dziś czytać Demla?

– zastanawia się Mariusz Szczygieł, autor serii literatury czeskiej Stehlík, w której ukazuje się książka. − Choćby po to, aby się przekonać, że wszystkie źle społecznie widziane cechy, takie jak nieustępliwość, wybujały egotyzm, kłótliwość, czy przekonanie o własnej nieomylności mogą być podłożem wybitnej literatury.

A poza tym ksiądz, który szczeka na Pana Boga, jest zawsze ciekawy”.